Toren Limite Limite , 1999
Limite Limite was een stedelijk transformatieproces dat eind jaren 1990 werd opgestart in de Quartier Brabant, in het noorden van Brussel. Hoewel het later vaak werd geprezen als een voorbeeld van bottom-up stedelijke ontwikkeling, ontstond het niet als een klassiek lokaal ontwikkelingsproject. Het groeide veeleer uit een pragmatische reactie op een hardnekkige stedelijke en sociale impasse.
In 1998 trokken buurtbewoners aan de bel bij City Mine(d) naar aanleiding van het systematisch gebruik van kleine braakliggende percelen als illegale stortplaatsen. Deze percelen waren het resultaat van een cynische stedenbouwkundige strategie uit de jaren 1970, waarbij hoekhuizen werden opgekocht en afgebroken om de wijk geleidelijk te laten verloederen en haar bewoners te verdrijven. De buurt werd gekenmerkt door zeer precaire woonomstandigheden, een sterke stigmatisering als rosse buurt en een totaal gebrek aan toekomstperspectief. Het betrokken perceel was nauwelijks 40 m² groot, waardoor klassieke herinrichtingsoplossingen weinig zinvol waren.
In plaats van een defensieve groenzone aan te leggen, koos City Mine(d) voor een uitgesproken architecturale ingreep: een negen meter hoge transparante toren die de stortplaats afsloot, maar tegelijk zichtbaar, bruikbaar en symbolisch actief maakte. De toren werd ontworpen door architect Chris Rossaert, met een lichte houten draagstructuur ontwikkeld door architect-ingenieur Kathleen Mertens, en gebouwd door leerlingen uit een lokaal re-integratieprogramma voor ex-gedetineerden. Door haar transparante en opvallende vorm werd de toren een nieuw herkenningspunt en verving zij de rode neonlichten als beeld van de wijk.
De bouw startte in februari 1999, na een lange voorbereidingsfase waarin arbeiders werden gemobiliseerd, middelen werden verzameld en een lokaal netwerk werd opgebouwd van bewoners, scholen, handelaars, middenveldorganisaties, toevallige voorbijgangers en later ook overheden. Het bouwproces zelf werd een sociaal instrument. Het verliep bewust traag en inclusief, en ging gepaard met straatfeesten, een meertalige buurtkrant en uiteenlopende collectieve activiteiten. Na de oplevering werd de toren gebruikt voor concerten, theatervoorstellingen, tentoonstellingen, buurtvergaderingen, kookactiviteiten en architectuurworkshops. Wat oorspronkelijk voor zes maanden was gepland, bleef bijna vijf jaar overeind.
Belangrijker dan de architecturale ingreep zelf was het proces Limite Limite dat zich errond ontwikkelde. Dit proces bracht groepen samen die tot dan toe nauwelijks met elkaar in contact kwamen. Om deze dynamiek te bestendigen, startte City Mine(d) bij de inhuldiging van de toren met de oprichting van een structurele organisatie. De organisatie Limite Limite, opgericht als Belgische vzw in 2002, werd het enige platform waarin alle actoren met een belang in de ontwikkeling van de wijk samenkwamen.
De organisatie werd niet gestuurd door specifieke thema’s of beleidsagenda’s, maar door een eenvoudig uitgangspunt: een wijk functioneert beter wanneer mensen met elkaar in gesprek gaan en samen handelen. Ze verenigde bewonersgroepen, scholen, handelaars, lokale bedrijven, grote economische spelers uit de nabijgelegen Noordwijk, middenveldorganisaties en vertegenwoordigers van gemeentelijke en gewestelijke overheden. Cruciaal was dat ze haar autonomie wist te bewaren, waardoor ze mensen en middelen kon mobiliseren zonder spreekbuis van het beleid te worden.
Deze aanpak kreeg brede erkenning. Limite Limite werd geprezen door lokale gemeenschappen, academici en internationale media, en ontving in 2002 de Vlaamse Prijs voor Stedelijke Vernieuwing. De jury omschreef de “rhizomatische” aanpak als een waardevolle aanvulling op klassieke stedenbouwkundige planning en stelde dat het project de Quartier Brabant opnieuw op de politieke agenda had geplaatst, wat leidde tot de toekenning van meerdere wijkcontracten.
Na de ontmanteling van de toren werden de materialen hergebruikt voor een nieuw paviljoen in Belfast, waarmee het experiment in een andere stedelijke context werd voortgezet. Op de oorspronkelijke site in Brussel werd uiteindelijk een klein woongebouw gerealiseerd met middelen uit de wijkcontracten die dankzij het Limite Limite-proces mogelijk waren geworden.
De organisatie Limite Limite bleef nog enkele jaren actief en slaagde erin om, ondanks de komst van formele stadsvernieuwingsprogramma’s, ruimte te behouden voor lokale autonomie. In 2010 werd beslist de organisatie te ontbinden. De wijk was intussen grondig veranderd en stond voor nieuwe uitdagingen die andere benaderingen vereisten. Twaalf jaar nadat bewoners voor het eerst een alternatief zochten voor een illegale stortplaats in hun straat, werd de cyclus afgerond. Wat blijft, is geen toren, maar een voorbeeld van hoe een minimale ruimtelijke ingreep een langdurig collectief stedelijk proces kan ontketenen.
Related
- Process Limite Limite
- Tower Limite Limite
- Organisation Limite Limite
- Architecture Workshops
- Theatre Plays
**
